انواع کانيها از نظر نحوه تشکيل
تاکنون سه هزار کاني در دنيا شناخته شده است. بر اي مطالعه آنها ابتدا ب ايد به طريقي آنها را طبقه بندي کرد. اولين طبقه بندي نسبتا علمي کانی‌ها را ابوعلي سينا ، دانشمند ايراني انجام داده است. در اين تقسيم بندي کانی‌ها به چهار گروه اصلي سنگ‌ها و مواد خاکي ، مواد سوختني ، نمک‌ها و فلزات تقسيم می‌شدند. امروزه کانی‌ها را بر اساس نحوه تشکيل ، ترکيب شيمي ايي و ساختمان آنها طبقه بندي می‌کنند. بر اساس ترکيب شيمي ايي و ساختمان داخلي کانی‌ها می‌توان آنها را به انواع زير تقسيم کرد.
* کانیه ايي که دار اي اتم ه اي آزاد بوده و شامل کانیه ايي هستند که بطور آزاد و به شکل عنصر در طبيعت يافت می‌شوند.
* کانیه ايي که از ترکيب کاتيون‌ها با آنيون‌ه اي ساده تشکيل شده‌اند و شامل سولفورها ، هاليدها و اکسيدها هستند.
◄ انواع کانيها از نظر نحوه تشکيل:
• کاني اوليه يا درون زاد
کانیه اي درون زاد همان طور که از نامشان پيدا است، در درون زمين يعني کيلومترها زير زمين تشکيل شده‌اند. ماده اصلي تشکيل دهنده کانیه اي درون زاد و بطور کلي مادر همه کانی‌ها جسم سيال خمير مانندي است که به نام ماگما خوانده می‌شود. با توجه به نحوه تشکيل کانیه اي مختلف از ماگما ، می‌توان مراحل مختلفي بر اي تشکيل کانی‌ها تشخيص داد که اين مراحل شامل مراحل ماگم ايي اوليه ، پگماتيتي ، پنوماتوليتيک و گرمابي است.
• کانیه اي ثانويه يا برون زاد
اين کانی‌ها از تغيير و تبديل کانیه اي اوليه يا درون زاد بوجود می ايند. کانیه اي اوليه عموما در شر ايط فشار و درجه حرارت بالا تشکيل شده‌اند و به همين خاطر اين کاني در شر ايط سطح زمين که متفاوت با شر ايط تشکيل آنها می‌باشد چندان سازگار نيستند. کانیه اي اوليه بر اي سازگار شدن با شر ايط سطح زمين ، خرد و تجزيه شده و به کانیه اي ثانويه يا برون زاد تبديل می‌شوند. فر اينده اي مختلفي همچون هوازدگي ، رسوبي و بيولوژيکي به تشکيل کانیه اي ثانويه کمک می‌کنند.
• کانیه اي دگرگوني
تغيير مشخصات کانی‌ها و سنگ‌ها در اثر حرارت و فشار ، دگرگوني ناميده می‌شود. در اثر دگرگوني کانی‌ها ممکن است شکل بلورين اوليه خود را از دست داده و به شکل جديدي متبلور شوند. البته تغيير تبلور کانی‌ها در جهتي است که با شر ايط جديد سازگار باشند. ضمن تغييرات دگرگوني ممکن است ترکيب شيمي ايي کانی‌ها نيز عوض شده و عناصري از ساختمان آن خارج و يا به آن وارد شوند. دگرگوني به سه نوع مجاورتي ، ناحيه اي و حرکتي تقسيم می‌شود که درطي هر يک از اين دگرگونی‌ها کانیه اي مختلفي بوجود می ايد.
◄ نامگذاري کانی‌ها:
کانی‌ها عموما اسامي ناآشنا دارند و تنها عده معدودي از آنها دار اي نام ايراني هستند. اسامي کانی‌ها بر اساس يک سري ضوابط و قوانين بين المللي تعيين می‌شود که عبارتند از:
* نام عده زيادي از کانی‌ها در واقع اسم محلي است که بر اي اولين بار در آنجا پيدا شده‌اند و به انته اي نام منطقه پسوند ايت اضافه شده است. به عنوان مثال ايلينيت از نام کوهه اي ايلمن واقع در اورال و تيروليت از تيرول که محلي در اتريش است گرفته شده است.
* نام بعضي از کانی‌ها از اصطلاحات خاص بعضي کشورها گرفته شده است. مثلا سافير از اصطلاحات محلي هندوستان است.
* نام عده ديگري از کانی‌ها از رنگ آنها در زبان يوناني گرفته شده است. مثلا هماتيت به معني قرمز خوني، آزوريت به معني آبي رنگ ، کلريت به معني سبز رنگ و آلبيت به معني سفيد رنگ است.
* بعضي از کانی‌ها نام خود را از خواص ويژه اي که داشتند گرفته‌اند. مثلا ديستين ، در زبان يوناني به معني دار اي «دو سختي» است.
* نام بعضي از کانی‌ها مربوط به عناصر موجود در آنهاست. مثلا نيلکين دار اي نيکل و کوپريت دار اي مس است.
* نام بعضي از کانی‌ها از اسم محققيني که آنها را بر اي اولين بار يافته‌اند مشتق شده است. مثلا براگيت به نام کاشف آن «براگ» و بيرونيت به نام يابنده آن ابوريحان بيروني و ... گرفته شده است.
◄ مفاهيم پايه اي کاني شناسي :
.1. تعريف کاني : کاني جسمي است هموژن (يعني از نظر خواص فيزيکي و شيمي ايي در جهات موازي يکسان باشد ) که به وسيله عوامل طبيعي بوجود آمده و از ترکيب جامد زمين باشد .
.2. اجسام ايزوتروپ:جسم ايزوتروپ جسمي است که در تمام جهات به يک اندازه رشد کرده به طوري که جسم به شکل کروي به وجود مي ايد .
.3. اجسام آن ايزوتروپ : جسمي است که بر خلاف اجسام ايزوتروپ در جهات غير موازي از نظر فيزيکي و شيمي ايي متفاوت بوده و رشد آن در جهات متفاوت با يکديگر فرق مي کند و يکسان نيست .
.4.تعريف کريستال : کريستال جسمي است هموژن و آنيزوتروپ که نظام اتمي تکراري سه بعدي دارد .
.5. تراخت : عبارت است از مجموعه صفحاتي که در يک بلور وجود دارد .
.6. هابيتوس : به مجموع فرم و يا تراخت يک بلور هابيتوس مي گويند .
.7. آمورف : اجسامي هستند که هيچ گونه علامت و مشخصه بلوري در آنها وجود ندارد.
.8. اگرگات : هرگاه بلور هاي يک کاني تشکيل يک توده متراکم را بدهند به طوري که بلور ها دار اي صفات بلوري نباشند ، به چنين تجمعي اگرگات گفته مي شود .
.9. ايزومورفي (همشکلي) : کاني هاي مختلفي را که از نظر شيمي ايي مشابه و دار اي فرم و شکل بلوري يکساني باشند را مي گويند .
.10. پلي مورف(چند شکلي) : شکل هاي مختلف يک کاني که از نظر ترکيب شيمي ايي يکسان بوده ولي از نظر شکل و فرم شبکه متفاوت باشند را پلي مورف يا چند شکلي مي گويند .
.11. مديفيکاسيون : حالت ه اي مختلف فرم يک جسم با ترکيب شيمي ايي ثابت را مديفيکاسيون مي گويند .
.12. پيزوالکتريسيته : بعضي از بلورها مانند کوارتز در اثر انقباض و يا انبساط ، سطح خارجي شان دار اي بار الکتريکي مي شود که به آن خاصيت پيزوالکتريکي مي گويند . تورمالين نيز دار اي اين خاصيت است .
.13. پيروالکتريسيته : در اين حالت سطح خارجي بلور توسط حرارت دار اي بار الکتريکي مي شود که به آن خاصيت پيرو الکتريکي مي گويند .
.14. فلورسانس : هرگاه يک کاني در اثر تحريک اشعه ايکس يا اشعه ماورا بنفش نورافشاني کند به اين حالت فلورسانس مي گويند . الماس ، کلسيت ،فلوئوريت و...
.15. فسفر سانس : اين پديده مثل فلورسانس بوده با اين تفاوت که تا چند لحظه بعد از قطع منبع اشعه خاصيت نورافشاني در آن باقي مي ماند .
.16. پاراژنز : کاني هايي که شر ايط تشکيل آنها يکسان بوده و در کنار يکديگر يافت مي شوند ولي از گروهه اي مختلف کاني ها باشند به آنها پاراژنز مي گويند .
.17. پسودومورفيسم : هرگاه يک کاني در سيستم تبلوري غير از سيستم تبلور خودش متبلور شود به اين پديده گفته مي شود .
.18. ميرمکيت : هم رشدي کوارتز و پلاژيکلاز .
.19. گرانيت خطي : همرشدي کوارتز و فلدسپات آلکان
منبع:www.maghaleh.net
با سلام.من سارا ماسوری دانشجوی کارشناسی ارشد مهندسی معدن هستم.امیدوارم مطالب برای شما دوست عزیز مفید و موثر باشد.در آخر از این که از وبلاگ دیدن کردید،سپاسگزارم.نظر یادتون نره ممنونم.