گنبدهاي نمکي ساختمانهاي زمين شناسي گنبدي شکلي هستند که هسته مرکزي آنها از سنگ تشکيل شده است . اهميت اقتصادي آنها به واسطه قرارگيري مخازن نفتي در ساختهاي همراه با گنبدهاي نمکي و نيز وجود سولفيدهاي پتاسي – آهن و نمک مي باشد معمولاً ساختهاي گنبدي و يا گنبدي هاي نمکي نمونه جالبي از تغيير شکل پلاستيک اند حرکت اين مواد به طرف بالا و اطراف سبب چين و گسل هاي عادي مي شود حرکت نمکها پس از رسوبگذاري موجب تخريب و به هم ريختگي در ساختهاي زمين شناسي منطقه مي شود ، هنگامي که نمک تت تاثير لرزش ناگهاني مانند زلزله قرار مي گيرد مانند يک ماده قابل ارتجاع عمل مي کند که يا خرد مي شود ، يا به حالت تغيير شکل برگشت پذير عکس العمل نشان مي دهد . اما هنگامي که توده نمک تحت تاثير فشار مداوم قرار گيرد مانند يک مانع غليظ عمل مي کند اين پديده را خزش مي گويند . شرايطي مانند نقطه ذوب انجماد ، چگالي ، تغييرات فشار و درجه حرارت در شکل گيري نمکها موثر مي باشند . اغلب گنبدهاي نمکي در نواحي گرمسير تشکيل مي شوند.

 

◄  انواع شکلهاي گنبدهاي نمکي :
     •    به موازات محور تاقديس
     •    عمود بر محور تاقديس
     •    کاملاً گرد به طوري که تاقديس را سوراخ کرده .

 

گنبدهايي که به موازات محور چين اند همزمان با چين خوردگي به وجو آمده اند گنبدهايي که عمود بر چين اند قبلاً به سطح زمين رسيده اند و گنبدهاي نمکي گرد و دايره اي بعد از تکتونيک به وجود آمدند(درويش زاده 1370)

◄  شرايط لازم براي ايجاد يک ساخت گنبدي:
     •   وجود يک لايه با خواص پلاستيکي مانند رس ، يخ و نمک
     •   عمق دفن نمک بايد تقريباً m1000 باشد
     •   وارد شدن نيروهاي تکتونيکي افقي که باعث شروع حرکت نمک مي شود
 

◄  مراحل تشکيل ساختمان گنبدهاي نمکي :
     •   پوسيده شدن لايه هاي ضخيم نمک به وسيله يک يا چند لايه رسوبي بصورت هم شيب
     •   تشکيل طبقات با شيب ملايم

◄  رخنمون گنبدها نمکي در سطح زمين :

1- بعضي از گنبدهاي نمکي در سطح زمين رخنمون دارند که در نتيجه تشخيص آنها ازطريق مشاهده مستقيم روي زمين و بر روي عکس هاي هوايي و ماهواره اي صورت مي گيرد

2- ممکن است گنبد نمکي در سطح زمين ظاهر نشود ، در اين صورت لايه هاي بالايي اين گونه ساختهاي حالت گنبدي دارند در نتيجه با حفر چاه مي توان به وجود آنها پي برد

3- ممکن است گنبدها در اعماق زمين باشند دراين صورت از روش هاي ژئوفيزيکي بخصوص روش گراني سنجي استفاده مي شود .

◄  گنبدهاي نمکي ايران :

1- دربخش شمالي کوير بزرگ ايران که بيش از 50 گنبد نمکي وجود دارد

2- گنبد نمکي جنوب و جنوب غرب ايران که شهرت جهاني دارد . در جنوب ايران بيش از 100 گنبد نمکي بين بندرعباس سروشان14 گنبددر جنوب کازرون مشاهده شده است .

 

◄  قسمتهاي مختلف گنبد نمکي :
    •   توده نمکي = ساقه ، قارچ
    •   سنگ پوش يا کپ راک
    •   ناوديس حاشيه اي
    •   لايه نمک

◄  راههاي شناسايي گنبدهاي نمکي :
روشهاي ژئوفيزيکي که به دوصورت است     الف : ثقل سطحي        ب) چگالي سنجي

◄  گنبد نمکي گچين :
روستاي گچين در فاصله 50 کيلومتري غرب بندرعباس واقع شده است در شرق روستاي گچين گنبد نمکي گچين قرار دارد ، اين گنبد در حقيقت مشابه گنبدهاي نمکي هرمز و لارک ازلحاظ تنوع مينرالوژي و سنگ شناسي است و در آن واحدهاي سازنده ، سازند هرمز H4,H1 و نفوذيهاي متعددي به چشم مي خورد .
H1: سنگهاي دگرگون از نوع آلکالن
H2: تناوبي از لايه هاي نمک و رس
H3: دولوميتي بد بو حاوي فسيل هاي تريلوبيت و ردليشيا
H4: توف آندزيتي

از لحاظ تنوع زمين شناسي يکي از زيباترين گنبدها است و به لحاظ استفاده از سنگهاي ساختماني اين گنبددر اسکله هاي شهيد باهنر و رجايي و ساختمان موج شکن کشتي سازي خليج فارس جاده هاي متعددي در داخل گنبد احداث شده که علل بسيار موثري در مطالعه دقيق گنبد محسوب مي شود.

اين گنبد با قطع کردن رسوبات مشيان و آغاجازي و شيبدار نمودن اين رسوبات زمان سربر آوردن خود را معين مي کند به لحاظ وجود قطعات گنبدي و رسوبات بالا نشان مي دهد که در زمان اواخر دوران سوم گنبد شروع به نمايان شدن مي کند ، که اين شواهد در حاشيه شمالي و شرقي گنبد ديده مي شود. واريزه هاي گنبد نمکي يا به اصطلاح پوش سنگ در اطرف گنبد ديده مي شود اما مخلوطي از خاکهاي سرخ ، نمک ، مارن ، سنگهاي آتش فشاني اسيدي و سنگهاي سازند هرمز است که بر اثر فرسايش سنگهاي گنبدي و تجمع در ناوديس هاي حاشيه گنبد و يا به صورت تراس هايي در اطراف رودخانه جاري گنبد به وجود آمده اندو داراي سن مشخص و زمان مشخصي نيستند . در قسمتهاي جنوب و جنوب شرقي و شرق گنبد عمدتاً رسوبات ماسه سنگ قرمز ، سيلتستون و شيل به همراه کربناتها و آهکهاي بد بو است که بصورت قطعات جدا از هم و به شدت خردشده بدون داشتن نظمي خاص ديده مي شود که از تحمل شکستگي ها و فشارهاي تکتونيکي فراوان حکايت دارند که سبب گرديده منظره کنوني بوجود ايد و در ذهن ما متباين شود که اين سنگها متعلق به بستر و پي سنگ نمک است و به همراه نمک بالا آورده شده اند در حاليکه در همين رخنمون ها مشاهده مي شود که نمک در زير همه اين واحدهاي سنگي قرار دارد و پلاستيسيته نمک باعث خرد شدن اين واحدهاي سنگي گرديده زيرا وقتي اجسام شکننده درکنار يک جسم قابل انعطاف و شکل پذير مانند نمک به اندک فشاري روان مي شود قرار گيرند چاره اي جز شکستن و قطعه قطعه شدن ندارند و گاه خرد شدن به حدي مي رسد که سنگها تبديل به واحدي مي گردند که بر اثر ادامه عمل خرد شدن و آسياب شدن بسيار ريز دانه و ميلونيتي شده و قابل شناسايي نمي باشد در بخش هاي مرکزي گنبد رديف هاي ضخيمي از ريوليت وداسيت که اغلب بصورت نفوذي نمک و ساير واحدها را قطع نموده اند و با تاثير پذيرفتن از نمک خرد شده و به نمک آغشته گرديده و اغلب سطح تازه اين سنگها مزه شور دارد براي مطمئن شدن ازاين اثرات احتياج به مطالعات دقيقتري مي باشد (سازمان زمين شناسي مجموعه مقالات و گزارش ها )

◄  برآورد اقتصادي گنبد نمکي گچين :
ذخائري از خاک سرخ در حاشيه شرقي گنبد ديده مي شود که داراي ذخيره قابل بهره بردراي است . ضمناً از نمک گنبد نمکي گچي مي توان بصورت نمک صنعتي استفاده برد ذخايري از پيريت هاي بلورين در توف ريوليت ها ديده مي شود که درصنعت مصرف دارند در مورد ذخيره پيريت به مقدار زياد ترديد وجود دارد . کوارتزهاي بلورين درشکافها ودرزه هاي تراکيت ها در مرکز گنبد ديده مي شود که از ذخيره اقتصادي برخوردار نيستند.

منبع:www.geoaria.blogfa.com